Yapay zekâ cevabını kullanmadan önce yapılacak 6 kontrol

Yapay zekâ asistanları akıcı ve kendinden emin yazar. Sorun şu ki yanlışken de aynı tonla yazabilirler. OpenAI'nin kendi yardım sayfası bunu açıkça söylüyor: ChatGPT yanlış ya da yanıltıcı çıktı üretebilir, yanlışken bile emin görünebilir; yanlış tarih ve olgu, uydurma alıntı, hatta var olmayan kaynak üretebilir. Anthropic Claude için, Google da Gemini için benzer uyarılar yapıyor.

Bu yüzden yapay zekâ cevabını OpenAI'nin önerdiği gibi ilk taslak say, son kaynak değil. Aşağıdaki altı kontrolü bir e-posta, sunum, rapor ya da sosyal medya gönderisinde kullanmadan önce yap. Her kontrolün sonunda kendine tek bir soru sor: bu madde tamam mı?

İhtiyacın olan: cevabı aldığın sohbet (ChatGPT, Gemini ya da Claude), bir arama motoru ve hesap için bir tablo ya da hesap makinesi.

1. Kaynak iste ve bağlantıyı kendin aç

Cevaptaki her iddianın nereden geldiğini sor. Aynı sohbete şunu yaz:

Bu cevaptaki her iddia için kaynak bağlantısı ver. Kaynağı olmayan iddiaları ayrı bir listede belirt.

Sonra bağlantıları tek tek aç. OpenAI, doğruluk önemliyse kaynakları bağlantıları doğrudan ziyaret ederek kontrol etmeni öneriyor. Anthropic de Claude'un web aramasında atıf verdiği kaynakları gözden geçirmeni, çünkü asıl sitede özette olmayan önemli bağlam bulunabileceğini söylüyor.

Kaynağı nerede görürsün:

• Gemini: Kaynak varsa yanıtın altında ya da yanıtın içinde Sources düğmesi çıkar. Tıklayınca sağda bağlantıların olduğu bir panel açılır. Düğme yoksa Gemini o yanıt için bağlantı vermemiştir.
• ChatGPT: Giriş çubuğunda search simgesinin açık olup olmadığına ve yanıtta web kaynağı gösterilip gösterilmediğine bak.
• Claude: Web araması kullanıldıysa yanıttaki atıflara tıkla.

Bağlantı açılmıyorsa ya da sayfada o bilgi yoksa iddiayı kullanma.

2. Rakamı ikinci bir kaynakta doğrula

Rakam, tarih, isim ve tanım, cevabın yanlış gelebilen parçalarıdır. OpenAI yanlış tanım, tarih ve olguyu halüsinasyon örnekleri arasında sayıyor ve verinin her zaman doğrulanmasını öneriyor.

1. Cevaptaki rakamı ve neyi ölçtüğünü not et.
2. Yapay zekâ dışında bir kaynakta ara: kurumun resmî sitesi, resmî istatistik, ürünün kendi fiyat sayfası.
3. Karar ver:
   • İki kaynak aynıysa kullan.
   • Farklıysa resmî kaynağı esas al.
   • İkinci kaynak bulamıyorsan kullanma.

3. Tarihini ve güncelliğini sor

OpenAI'ye göre modeller belli bir tarihe kadarki veriyle eğitilir; araç kullanılmadıkça o tarihten sonraki olayları bilmez. Anthropic de Claude'un bazı konularda en güncel bilgiyle eğitilmemiş olabileceğini ve güncel olaylarda karışabileceğini yazıyor. Fiyat, kota, yasa, sürüm ve kampanya gibi değişen bilgilerde şunu sor:

Bu bilgi hangi tarihe ait? Web araması yaptın mı? Yaptıysan sayfanın bağlantısını ve yayın tarihini yaz.

Arama yapılmadıysa ya da tarih eskiyse, bilgiyi güncel kaynaktan yeniden kontrol et.

4. Alıntıyı tırnak içinde ara

OpenAI, ChatGPT'nin uydurma alıntı, çalışma ve var olmayan kaynaklara atıf üretebileceğini söylüyor. Anthropic de Claude'un yetkili görünen ama olguya dayanmayan alıntılar gösterebileceğini belirtiyor.

1. Alıntıyı olduğu gibi kopyala.
2. Arama motorunda tırnak işaretleri içinde ara.
3. Asıl sayfayı bul ve cümlenin gerçekten orada olduğunu gör.
4. Öncesini ve sonrasını oku; cümle bağlamından koparılmış olabilir.

Asıl metni bulamıyorsan alıntıyı kullanma. Kişiye ait bir söz ise daha da dikkatli ol: Google, Gemini'nin kişiler hakkında yanlış yanıt verebileceğini, bu yanıtların iki kez kontrol edilmesini söylüyor.

5. Hesabı yeniden yap

Toplam, yüzde, ortalama ya da birim çevirisi varsa yalnız sonucu değil adımları iste:

Hesabı adım adım göster. Kullandığın formülü ve her ara sonucu ayrı satırda yaz.

Sonra aynı hesabı bir tabloda ya da hesap makinesinde kendin tekrarla. Sonuç tutmuyorsa hangi adımda ayrıldığını bul. ChatGPT kullanıyorsan OpenAI, Data analysis (code interpreter) aracının doğru hesaplama için olduğunu belirtiyor; yine de sonucu kendi hesabınla karşılaştır.

6. "Emin misin?" yerine kanıt iste

"Emin misin?" sorusu çoğu zaman yeni bir onay cümlesi üretir. OpenAI'nin uyarısı açık: model yanlış cevaplarda bile yüksek güven ifade edebilir. Anthropic'in Claude belgeleri bunun yerine her iddiayı destekleyen bir alıntı bulmasını, bulamadığı iddiayı geri çekmesini istemeyi ve modele "bilmiyorum" deme izni vermeyi öneriyor:

Cevabındaki her iddia için onu destekleyen alıntıyı ve kaynağını göster. Destekleyen alıntı bulamadığın iddiayı geri çek. Bilmiyorsan "bilmiyorum" de.

Anthropic ayrıca aynı soruyu birkaç kez sorup cevapları karşılaştırmayı öneriyor: cevaplar arasındaki tutarsızlık uydurma bilginin işareti olabilir.

Kontrol kartı

Kullanmadan önce altı maddenin hepsini işaretle:

• Kaynak: bağlantı açıldı, bilgi sayfada var.
• Rakam: ikinci kaynakta aynı.
• Tarih: bilginin tarihi belli ve güncel.
• Alıntı: asıl metin bulundu.
• Hesap: kendi hesabınla tuttu.
• Kanıt: her iddia alıntıyla gösterildi.

Sık hatalar

• Kaynak listesine bakıp bağlantıyı açmamak. Bağlantı var diye bilginin o sayfada olduğu anlamına gelmez. Aç ve bul.
• İkinci kaynak olarak başka bir yapay zekâyı kullanmak. İkinci kaynak, bilgiyi yayımlayan kurum ya da asıl belge olmalı.
• Tarihi sormamak. Fiyat, kota, mevzuat ve sürüm bilgisi hızla değişir.
• Sağlık, hukuk ve para kararını cevaba bırakmak. Google, Gemini yanıtlarına tıbbi, hukuki ya da finansal tavsiye olarak güvenilmemesini söylüyor. Anthropic de Claude'un tek doğruluk kaynağı sayılmamasını, yüksek riskli tavsiyelerin dikkatle incelenmesini öneriyor. Bu konularda bir uzmana danış.
• Kontrolü bir kez yapıp bitmiş saymak. Anthropic'e göre kaynak ve alıntı isteme gibi teknikler halüsinasyonu azaltır ama tamamen ortadan kaldırmaz. Kritik bilgiyi her seferinde doğrula.

Bu kartı kaydet ve bir sonraki cevabı kullanmadan önce aç. Takılırsan @jarvisasistan'a DM at ya da WhatsApp'tan yaz, birlikte bakalım.